Je pakt je telefoon om even iets op te zoeken. Een berichtje, een afspraak of misschien het weerbericht. Twintig minuten later leg je hem weer weg. Je hebt video’s bekeken, berichten gelezen, door Instagram gescrold en misschien zelfs iets gekocht. Maar waarvoor pakte je die telefoon ook alweer?
Herkenbaar?
We leven in een tijd waarin onze aandacht voortdurend wordt gevraagd. Door notificaties, nieuwsberichten, e-mails, sociale media en streamingdiensten. Vrijwel ieder moment van verveling kan worden opgevuld met een nieuwe prikkel. En wanneer iets niet interessant genoeg is, hoeven we alleen maar met onze duim omhoog te bewegen.
De volgende video staat alweer klaar.
Dat roept een interessante vraag op: wat gebeurt er met ons vermogen om aandacht vast te houden wanneer we voortdurend worden uitgenodigd om onze aandacht te verplaatsen?
Wetenschappers onderzoeken deze vraag steeds intensiever. En de recente studies uit 2025 en 2026 laten een opvallend patroon zien.
Onze aandacht staat onder druk
Aandacht is een bijzonder vermogen. Het stelt ons in staat om informatie te selecteren, nieuwe vaardigheden te leren, gesprekken te voeren en complexe problemen op te lossen. Maar aandacht is ook essentieel voor iets anders: het vermogen om bewust aanwezig te zijn.
Bij een gesprek met je partner. Tijdens een training. Wanneer je een boek leest. Of op het moment dat je onder druk een belangrijke beslissing moet nemen.
Toch lijkt onze digitale omgeving steeds minder ingericht op het langdurig vasthouden van aandacht.
TikTok, Instagram Reels en YouTube Shorts presenteren ons een vrijwel eindeloze stroom korte video’s. Vaak duren ze niet langer dan enkele seconden. De inhoud verandert voortdurend en algoritmes proberen steeds beter te voorspellen wat ons interesseert.
Netflix en andere streamingdiensten maken het gemakkelijk om urenlang te blijven kijken. En onze smartphones zorgen ervoor dat vrijwel iedere activiteit op ieder moment kan worden onderbroken.
Maar betekent dit ook dat onze aandachtsspanne daadwerkelijk korter wordt?
Het antwoord is genuanceerder dan je misschien verwacht.
98.299 mensen onderzocht: een opvallend verband tussen korte video’s en aandacht
In 2025 verscheen in het wetenschappelijke tijdschrift Psychological Bulletin een grote meta-analyse van Nguyen en collega’s.
De onderzoekers combineerden de resultaten van 71 wetenschappelijke studies met in totaal 98.299 deelnemers. Ze onderzochten de relatie tussen het gebruik van korte video’s, zoals TikTok, Instagram Reels en YouTube Shorts, en verschillende cognitieve en psychologische functies.
De resultaten waren opvallend.
- Slechtere aandacht: een correlatie van r = −0,38.
- Verminderde inhibitie: een correlatie van r = −0,41.
- Minder gunstige cognitieve prestaties in het algemeen: een correlatie van r = −0,34.
Vooral die tweede bevinding is interessant.
Inhibitie is het vermogen om een automatische reactie te onderdrukken. Bijvoorbeeld om niet direct je telefoon te pakken wanneer je je verveelt. Om een gedachte voorbij te laten gaan zonder er onmiddellijk op te reageren. Of om geconcentreerd verder te werken terwijl er ergens een melding verschijnt.
Met andere woorden: aandacht gaat niet alleen over hoe lang je ergens naar kunt kijken. Het gaat ook over je vermogen om andere prikkels bewust te laten liggen.
De onderzoekers vonden deze verbanden bij zowel jongeren als volwassenen.
Een belangrijke kanttekening is dat correlatie geen causaliteit bewijst. We weten dus niet of intensief gebruik van korte video’s de aandacht verslechtert, of dat mensen die al moeite hebben met aandacht juist vaker naar deze platforms grijpen. Beide richtingen kunnen een rol spelen.
Maar de omvang van deze analyse maakt de bevindingen wel bijzonder relevant.
Wat maakt TikTok en Instagram Reels zo anders?
In juni 2026 verscheen een tweede belangrijk onderzoek in European Child & Adolescent Psychiatry.
Ebster en collega’s analyseerden 42 studies met in totaal 46.912 gerapporteerde deelnemers, gericht op kinderen, adolescenten en jongvolwassenen tot 25 jaar.
De onderzoekers vonden verbanden tussen intensief, ongestructureerd gebruik van korte video’s en problemen met aandacht, impulsiviteit, werkgeheugen en zelfregulatie.
Ze identificeerden drie eigenschappen van deze platforms die mogelijk een belangrijke rol spelen.
1. Algoritmes die voortdurend nieuwe prikkels aanbieden
Wanneer je door TikTok of Instagram scrolt, bepaalt een algoritme welke inhoud je te zien krijgt. Op basis van je eerdere gedrag probeert het systeem steeds beter te voorspellen wat je interessant vindt.
Daardoor hoef je nauwelijks zelf op zoek naar iets nieuws. De volgende prikkel wordt automatisch aangeboden.
Het is voorstelbaar dat dit invloed heeft op hoe we omgaan met activiteiten die niet voortdurend interessant zijn. Denk aan studeren, lezen of een ingewikkeld gesprek voeren.
Maar of dit mechanisme daadwerkelijk tot langdurige veranderingen in de aandacht leidt, moet verder worden onderzocht.
2. Een eindeloze stroom zonder natuurlijk stopmoment
Vroeger had een televisieprogramma een einde. Een krant had een laatste pagina. En wanneer je een boek uitlas, kon je het dichtklappen.
Veel digitale platforms kennen dat natuurlijke eindpunt niet meer.
Er is altijd een volgende video, een nieuw bericht of een andere interessante afbeelding.
Dit wordt infinite scrolling genoemd.
Het gevolg kan zijn dat stoppen niet langer vanzelfsprekend is. Je moet er bewust voor kiezen.
En juist daarvoor heb je zelfregulatie nodig.
3. Steeds sneller wisselen tussen onderwerpen
Misschien is dit wel het interessantste mechanisme.
Binnen enkele minuten kun je een grappige video bekijken, een nieuwsbericht lezen, een sportprestatie bewonderen en vervolgens iets zien dat je boos of verdrietig maakt.
Iedere nieuwe video vraagt opnieuw om oriëntatie van je aandacht.
Dat betekent niet dat je hersenen hierdoor automatisch beschadigd raken. Maar het roept wel een belangrijke vraag op: wat gebeurt er wanneer we een groot deel van onze vrije tijd besteden aan het voortdurend verplaatsen van onze aandacht, in plaats van het vasthouden ervan?
De onderzoekers benadrukken dat het bewijs voorlopig is. De meeste onderzochte studies waren observationeel en de wetenschappelijke zekerheid werd als laag beoordeeld.
Toch wijzen de resultaten opvallend vaak in dezelfde richting.
Niet alle schermtijd is hetzelfde
Het is verleidelijk om alle digitale media over één kam te scheren. Maar dat zou te eenvoudig zijn.
Er bestaat een wezenlijk verschil tussen twee uur naar een documentaire kijken en twee uur lang door honderden korte video’s scrollen.
Bij een documentaire volg je doorgaans een doorlopend verhaal. Je moet informatie onthouden, verbanden leggen en je aandacht gedurende langere tijd op hetzelfde onderwerp richten.
Bij korte video’s verandert de inhoud voortdurend. Je hoeft nauwelijks moeite te doen om iets nieuws te vinden.
Ook Netflix kan natuurlijk uitnodigen tot langdurig, onbewust kijken. Zeker wanneer automatisch de volgende aflevering begint. Maar er is onvoldoende wetenschappelijk bewijs om te stellen dat het kijken naar een lange film dezelfde relatie met aandacht heeft als intensief gebruik van korte video’s.
Misschien moeten we daarom niet alleen kijken naar hoeveel schermtijd iemand heeft, maar vooral naar hoe iemand zijn aandacht tijdens die schermtijd gebruikt.
Dat onderscheid is belangrijk voor ouders, leerkrachten, zorgprofessionals en eigenlijk iedereen die met aandacht en concentratie te maken heeft.
Wordt onze aandachtsspanne daadwerkelijk korter?
Je hebt misschien weleens gehoord dat de gemiddelde aandachtsspanne van mensen inmiddels korter is dan die van een goudvis. Er circuleren getallen van twaalf seconden, acht seconden en soms zelfs nog minder. Maar voor deze populaire beweringen ontbreekt een betrouwbare wetenschappelijke basis. Er bestaat namelijk niet één universele maat voor onze aandachtsspanne. Wetenschappers maken onderscheid tussen verschillende vormen van aandacht:
- Volgehouden aandacht: langere tijd geconcentreerd blijven.
- Selectieve aandacht: relevante informatie kiezen en afleiding negeren.
- Cognitieve controle: bewust bepalen waar je aandacht naartoe gaat.
- Inhibitie: de neiging onderdrukken om onmiddellijk op een prikkel te reageren.
Juist die laatste twee vaardigheden lijken belangrijk wanneer we kijken naar ons digitale gedrag. De huidige wetenschap laat duidelijke verbanden zien tussen problematisch gebruik van korte video’s en aandachtsproblemen. Maar we kunnen nog niet concluderen dat de gemiddelde menselijke aandachtsspanne in de afgelopen twintig jaar aantoonbaar met een bepaald percentage is afgenomen. En dat onderscheid doet ertoe. Want het probleem is misschien niet dat we het vermogen om ons te concentreren verliezen.
Misschien worden we vooral steeds vaker uitgenodigd om het niet te gebruiken.
Niemand is immuun voor de strijd om onze aandacht
Misschien is het meest confronterende aan deze ontwikkeling wel dat ze ons allemaal raakt.
Van jonge kinderen die opgroeien met een smartphone binnen handbereik tot volwassenen die dagelijks belangrijke beslissingen moeten nemen. Van scholieren en studenten tot artsen, bestuurders, directeuren, voorzitters en zelfs presidenten.
Niemand beschikt over een brein dat volledig ongevoelig is voor afleiding, nieuwsgierigheid of de verwachting van een volgende beloning.
Bij jonge kinderen is dit extra relevant. Hun hersenen zijn nog volop in ontwikkeling en vaardigheden zoals impulscontrole, aandacht en zelfregulatie moeten zich nog verder ontwikkelen. Wanneer kinderen vanaf jonge leeftijd gewend raken aan een omgeving waarin voortdurend nieuwe prikkels beschikbaar zijn, is het belangrijk om te onderzoeken wat dat betekent voor de ontwikkeling van deze vaardigheden.
Maar het zou een vergissing zijn om te denken dat dit uitsluitend een probleem van de jongere generatie is.
Ook volwassenen zijn gevoelig voor de mechanismen waarmee digitale platforms onze aandacht proberen vast te houden.
“The scarcity brain” en de dopamine loop
Een interessant begrip hierbij is het scarcity brain: de menselijke neiging om extra aandacht te besteden aan zaken die schaars, urgent of mogelijk waardevol lijken.
Denk aan de angst om belangrijke informatie te missen, een kans voorbij te laten gaan of niet op de hoogte te zijn van de laatste ontwikkelingen.
Digitale platforms kunnen handig inspelen op die gevoeligheid. Er is altijd nog iets te ontdekken. Nog een bericht te lezen. Nog een video te bekijken.
Daar komt het beloningssysteem bij kijken. Dopamine speelt onder andere een rol bij motivatie, leren en de verwachting van beloning. Onvoorspelbare nieuwe prikkels kunnen ons stimuleren om opnieuw te kijken of verder te scrollen.
Dit wordt in populaire beschrijvingen ook wel een dopamine loop genoemd. Geen formele diagnose en ook geen volledige wetenschappelijke verklaring, maar wel een herkenbare manier om een patroon te beschrijven waarin verwachting, nieuwsgierigheid en herhaald gedrag elkaar versterken.
En precies daarom is dit onderwerp groter dan schermtijd alleen.
Want wat gebeurt er wanneer mensen die dagelijks complexe beslissingen moeten nemen, voortdurend worden onderbroken? Wanneer een arts, bestuurder of politicus nauwelijks nog momenten heeft waarin de aandacht onverdeeld naar één vraagstuk kan gaan?
Dat betekent niet dat deze beroepsgroepen aantoonbaar slechtere beslissingen nemen door social media. Maar de cognitieve mechanismen die hen gevoelig maken voor afleiding zijn in de basis niet anders dan bij andere mensen.
Juist de mensen van wie we verwachten dat ze overzicht houden, zorgvuldig afwegen en verder kijken dan de waan van de dag, hebben ruimte nodig om hun aandacht bewust te richten.
Daarom geloof ik dat we focusmomenten veel bewuster moeten gaan inbouwen in ons dagelijks leven.
Momenten zonder notificaties. Zonder voortdurende informatievoorziening. Zonder de noodzaak om onmiddellijk ergens op te reageren.
Momenten waarin we onze aandacht niet laten bepalen door wat het hardst om aandacht vraagt, maar door wat daadwerkelijk belangrijk is.
Dat kan tijdens een wandeling zijn. In stilte. Tijdens meditatie. Of door enkele minuten bewust aandacht te besteden aan onze ademhaling.
Niet om de wereld buiten te sluiten, maar juist om er daarna weer met meer aandacht aan deel te nemen.
Want misschien is dat wel een van de belangrijkste vaardigheden die we onszelf én onze kinderen kunnen meegeven:
Niet alles wat onze aandacht trekt, verdient onze aandacht.
En pas wanneer we leren om onze aandacht bewust te richten, ontstaat er ruimte om opnieuw te zien wat er echt toe doet.
Aandacht, spanning en ons zenuwstelsel
Vanuit de ademfysiologie vind ik deze ontwikkeling bijzonder interessant.
Onze aandacht staat namelijk niet los van onze lichamelijke toestand.
Hoe goed we ons kunnen concentreren, wordt mede beïnvloed door onze slaap, vermoeidheid, stress, emoties en de mate van fysiologische activatie.
Wanneer we gespannen zijn, kan onze aandacht gemakkelijker worden getrokken naar signalen die relevant lijken voor onze veiligheid of ons welzijn.
Wanneer we vermoeid zijn, kost het vaak meer moeite om geconcentreerd te blijven.
En wanneer we voortdurend worden onderbroken, moeten we steeds opnieuw onze aandacht organiseren.
Daarbij speelt ons autonome zenuwstelsel een belangrijke rol in de regulatie van lichamelijke activatie.
Ook onze ademhaling maakt deel uit van dit samenspel.
De manier waarop we ademen hangt samen met onze fysiologische toestand. Bewuste ademregulatie kan bepaalde aspecten van arousal beïnvloeden en mogelijk helpen om omstandigheden te creëren waarin concentratie gemakkelijker wordt.
Maar er is een belangrijk onderscheid tussen het reguleren van je fysiologische toestand en het trainen van je aandacht.
Een rustige ademhaling betekent niet automatisch dat je geconcentreerd bent. En een goede concentratie betekent niet automatisch dat je ontspannen bent.
Denk maar eens aan een topsporter vlak voor de start. Of aan een chirurg tijdens een complexe operatie. Een zekere mate van activatie kan juist functioneel zijn.
Het gaat dus niet uitsluitend om ontspannen.
Het gaat om het ontwikkelen van het vermogen om je lichamelijke toestand te herkennen, je aandacht bewust te richten en flexibel om te gaan met de omstandigheden waarin je moet functioneren.
Misschien moeten we aandacht weer leren trainen
We besteden veel tijd aan het trainen van ons lichaam. We gaan naar de sportschool, verbeteren onze conditie en besteden aandacht aan voeding en herstel. Maar hoeveel tijd besteden we bewust aan het trainen van onze aandacht?
Meditatie is een interessante manier om dat te onderzoeken. Niet omdat je tijdens meditatie geen gedachten meer zou mogen hebben. En ook niet omdat het doel is om voortdurend ontspannen te zijn. Bij veel vormen van aandachtgerichte meditatie oefen je juist iets heel eenvoudigs. Je kiest een aandachtspunt. Bijvoorbeeld je ademhaling. Vervolgens merk je dat je aandacht afdwaalt. Je denkt aan je werk. Aan een gesprek van gisteren. Of aan iets dat je straks nog moet doen. En zodra je dat opmerkt, breng je je aandacht opnieuw terug.
Dat is de oefening.
Niet het voorkomen van afleiding, maar het herkennen ervan en bewust terugkeren. Het is precies dit vermogen dat in onze huidige digitale omgeving zo vaak wordt aangesproken. De wetenschappelijke literatuur naar meditatie en aandacht laat zien dat aandachtstraining bij sommige mensen kan bijdragen aan verbeteringen in bepaalde cognitieve functies. De effecten verschillen echter tussen studies, technieken en doelgroepen. Ook is nog niet aangetoond dat ademhalingsoefeningen of meditatie specifiek de mogelijke gevolgen van intensief socialmediagebruik ongedaan maken. Maar als we aandacht beschouwen als een vaardigheid die we kunnen oefenen, ontstaat er wel een hoopvol perspectief.
Van automatisch reageren naar bewust kiezen
Misschien is dat uiteindelijk waar dit hele onderwerp om draait. Niet om TikTok te verbieden. Niet om Netflix de schuld te geven. En ook niet om onze smartphones volledig uit ons leven te verwijderen. Digitale technologie biedt ons immers ook enorme mogelijkheden om te leren, contact te onderhouden en kennis te delen. Maar we mogen onszelf wel afvragen wie er eigenlijk bepaalt waar onze aandacht naartoe gaat. Ben jij dat zelf?
Of is het steeds vaker een algoritme, een notificatie of de verwachting dat er ergens iets interessanters te vinden is?
Aandacht is essentieel voor leren, creativiteit, herstel en menselijke verbinding. Maar ook voor prestaties onder druk. Voor een topsporter kan een moment van afleiding het verschil maken tussen winnen en verliezen. Voor een zorgprofessional kan aandacht bepalend zijn voor de kwaliteit van een behandeling. En voor ons allemaal bepaalt aandacht in belangrijke mate hoe bewust we onze dagelijkse ervaringen meemaken.
We leven in een wereld waarin steeds meer systemen zijn ontworpen om onze aandacht te trekken. Juist daarom wordt het vermogen om onze aandacht bewust te richten steeds waardevoller.
Misschien moeten we niet proberen om alle prikkels uit onze omgeving te verwijderen.
Misschien moeten we vooral beter worden in het kiezen welke prikkels onze aandacht verdienen.
En misschien begint dat wel bij iets heel eenvoudigs.
Even zitten.
Je ademhaling waarnemen.
Opmerken dat je gedachten afdwalen.
En opnieuw terugkeren.
Niet omdat het altijd gemakkelijk is. Maar juist omdat het oefening vraagt.
Breathe for Focus — geef je aandacht de training die ze verdient
Bij het Nederlands Instituut voor Ademfysiologie geloven we dat kennis over ons lichaam pas echt waardevol wordt wanneer we deze ook kunnen ervaren en toepassen.
Daarom organiseren we samen met Koen de Jong, oprichter van Sportrusten en auteur van onder meer Tem je brein en Tien dagen stil, een bijzondere trainingsdag rondom aandacht, ademhaling en presteren.
Tijdens Breathe for Focus verbinden we twee werelden.
Koen laat je ervaren hoe je met meditatie en aandachtstraining bewuster kunt omgaan met gedachten, afleiding en concentratie.
Steven Zwerink legt vanuit de ademfysiologie de verbinding met lichamelijke activatie, ademregulatie, spanning en herstel.
Geen zweverige verhalen of ingewikkelde theorieën zonder praktische toepassing. Maar een dag waarin je zelf gaat ervaren wat aandacht is, hoe gemakkelijk ze afdwaalt en hoe je haar opnieuw kunt richten.
Want aandacht is niet alleen iets wat je hebt.
Het is ook iets wat je kunt oefenen.
Ontdek Breathe for Focus en bekijk de trainingsdag →
Wetenschappelijke referenties
- Nguyen, L., et al. (2025).
Feeds, feelings, and focus: A systematic review and meta-analysis examining the cognitive and mental health correlates of short-form video use.
Psychological Bulletin.
Bekijk publicatie. - Ebster, M., et al. (2026).
Taming the endless scroll? Short-form videos, digital routines and neurocognitive outcomes in youth: A systematic literature review.
European Child & Adolescent Psychiatry.
Bekijk publicatie.
Wetenschappelijke toelichting: de beschreven verbanden zijn voornamelijk gebaseerd op observationeel onderzoek. De studies tonen niet aan dat korte video’s bij iedere gebruiker aandachtsproblemen veroorzaken of dat er sprake is van blijvende cognitieve schade. Begrippen als scarcity brain en dopamine loop zijn beschrijvende metaforen, geen afzonderlijke medische diagnoses.
