We trainen ouderen om niet te vallen. Maar kijken we ooit naar hun mond?

Wat als een belangrijk onderdeel van onze balans zich bevindt op een plek waar fysiotherapeuten zelden naar kijken, maar tandartsen dagelijks?

We trainen spierkracht. We verbeteren de proprioceptie. We oefenen het evenwicht, de reactiesnelheid en de concentratie. Allemaal belangrijke onderdelen van valpreventie.

Maar er is een onderdeel van het menselijk lichaam dat we in deze context nauwelijks aandacht geven.

De mond.

Of specifieker: de positie van de onderkaak, de activiteit van de kauwspieren, de tongpositie en misschien wel iets heel eenvoudigs als het sluiten van de lippen.

Want wat gebeurt er eigenlijk met onze stabiliteit wanneer we onze mond openen?

En belangrijker nog: wat betekent dat voor de miljoenen mensen die regelmatig met hun mond open zitten, staan, bewegen of slapen?

Vier seconden verschil. Alleen door de mond te openen.

In 2015 publiceerden Yoshida en collega’s een bijzonder interessant onderzoek onder 107 gezonde ouderen.

De onderzoekers lieten deelnemers op één been staan, zowel met een geopende als met een gesloten mond.

De resultaten waren opmerkelijk.

  • Mond gesloten: gemiddeld 25,1 seconden.
  • Mond geopend: gemiddeld 21,1 seconden.

Een verschil van vier seconden. Ongeveer 16 procent minder standtijd bij een geopende mond, vergeleken met de gesloten-mondconditie.

Er werd geen extra gewicht toegevoegd. Er veranderde niets aan de spierkracht van de benen. Er werd geen ingewikkelde cognitieve opdracht gegeven.

Alleen de mondpositie veranderde.

Natuurlijk moeten we voorzichtig zijn met de interpretatie. Een kortere eenbenige standtijd is niet hetzelfde als een verhoogd aantal valincidenten. En één onderzoek bewijst nog geen algemeen effect.

Maar je kunt dit ook zelf testen:

  1. Ga eens staan met je mond open en je tong onderin, en til eens voorzichtig een knie op. Dit kost vaak wat moeite.
  2. Zet dan de knie weer neer, sluit de lippen, leg de tong op de juiste positie achter de boventanden, adem een keer in door de neus en ga nogmaals staan op één been.
  3. Als je vervolgens steady staat, laat dan in deze positie de mond eens voorzichtig opengaan, met de tong weer onderin, en kijk eens hoe dat voelt.

De meeste mensen ervaren dat ze met de mond op minder stabiel staan, en als ze de mond open laten vallen, zakken ze een klein beetje in. Dit roept een fascinerende vraag op:

Waarom zou de positie van onze mond invloed hebben op het vermogen om op één been te blijven staan?

De mond is geen losstaand onderdeel van het bewegingsapparaat

We beschouwen de mond vaak als het begin van ons spijsverteringsstelsel. Of als een onderdeel van onze luchtweg. En natuurlijk als een belangrijk instrument om te spreken.

Maar de mond-kaakregio is ook een bijzonder rijk sensomotorisch systeem.

De kauwspieren, het kaakgewricht, de tong en de omliggende weefsels leveren voortdurend sensorische informatie aan het centrale zenuwstelsel.

Via onder andere de nervus trigeminus staat dit systeem in verbinding met neurale netwerken die betrokken zijn bij motorische controle.

En dat maakt de relatie met houding en beweging interessant.

Want stabiliteit ontstaat niet uitsluitend vanuit onze voeten, enkels, knieën en heupen.

Het is het resultaat van voortdurende integratie van informatie uit het visuele, vestibulaire en somatosensorische systeem, gecombineerd met motorische aansturing.

De mond-kaakregio kan daaraan bijdragen.

Onderzoek naar verschillende kaakposities en kauwspieractiviteit laat zien dat veranderingen in deze regio onder bepaalde omstandigheden gepaard gaan met veranderingen in houdingszwaai, spieractiviteit en balansreacties.

Zo vonden onderzoekers in 2021 dat gecontroleerde activiteit van de kauwspieren de reactie op bepaalde onverwachte balansverstoringen kon beïnvloeden.

Dat is bijzonder relevant voor valpreventie.

Want vallen gebeurt lang niet altijd doordat iemand onvoldoende spierkracht heeft. Soms ontstaat een val doordat iemand nét niet snel of adequaat genoeg reageert op een onverwachte verstoring.

Tegelijkertijd is de wetenschap niet eenduidig. Sommige onderzoeken vinden gunstige effecten van kaakklemmen, andere laten zien dat een geopende kaak in bepaalde omstandigheden eveneens gunstige balansuitkomsten kan geven.

Het gaat dus niet simpelweg om de stelling dat een gesloten mond altijd beter is.

Het gaat erom dat de mond-kaakregio invloed kan hebben op een systeem dat we dagelijks proberen te trainen: onze houdingscontrole.

En dan vergeten we misschien iets heel eenvoudigs: lipsluiting

Bij fysiotherapeuten en andere bewegingsprofessionals is het vanzelfsprekend om naar de positie van de voeten, knieën, heupen, schouders en het hoofd te kijken.

Maar hoe vaak kijken we naar de mond?

Staat die tijdens inspanning voortdurend open? Zijn de lippen in rust gesloten? Waar bevindt de tong zich? Is neusademhaling comfortabel mogelijk?

Voor tandartsen, orthodontisten, mondhygiënisten en orofaciale professionals zijn dit herkenbare observaties.

Zij zien dagelijks patiënten met een verminderde lipsluiting, openmondgedrag, afwijkende tongrustpositie of problemen met de doorgankelijkheid van de neusluchtweg.

En juist hier ligt een interessante mogelijkheid voor samenwerking.

Want wanneer de positie en activiteit van de mond-kaakregio onze stabiliteit kunnen beïnvloeden, waarom zouden we die dan niet meenemen in onze observatie van het bewegingsapparaat?

Dat betekent niet dat we mensen moeten leren hun tanden stevig op elkaar te klemmen. Integendeel.

Een ontspannen gesloten mond, waarbij de lippen elkaar zacht raken en de tanden niet geforceerd op elkaar staan, is iets anders dan bewust kaakklemmen.

En die verschillen zijn wetenschappelijk belangrijk.

We weten bovendien dat lipsluitkracht trainbaar is. Onderzoek bij oudere vrouwen laat zien dat gerichte training de kracht van de lippen kan verbeteren.

Wat we nog niet weten, is of een dergelijke training ook de balans verbetert of het aantal valincidenten vermindert.

Maar de mogelijkheid verdient wat mij betreft serieuze aandacht.

Bij kinderen begint het verhaal misschien nog veel eerder

Ook bij kinderen is de relatie tussen mondademhaling en houdingscontrole onderzocht.

Een studie uit 2016 liet zien dat kinderen met mondademhaling op bepaalde metingen van dynamische balans slechter presteerden dan kinderen die voornamelijk door hun neus ademden.

Dat betekent niet automatisch dat mondademhaling de oorzaak was.

Kinderen met chronisch openmondgedrag kunnen immers ook verschillen in luchtwegdoorgankelijkheid, slaapkwaliteit, craniofaciale ontwikkeling en andere factoren die invloed hebben op hun functioneren.

Maar opnieuw zien we dat de mond, de luchtweg en het bewegingsapparaat niet volledig los van elkaar kunnen worden beschouwd.

En dat is interessant.

Want bij kinderen besteden we veel aandacht aan motorische ontwikkeling, coördinatie, houding en concentratie.

Maar hoe vaak wordt bij een kind met motorische uitdagingen ook gekeken naar de mondrustpositie en de mogelijkheid om comfortabel door de neus te ademen?

Misschien moeten we daar vaker naar vragen.

Niet om iedere motorische klacht vanuit de ademhaling te verklaren, maar om relevante factoren niet over het hoofd te zien.

Wat betekent dit voor de fysiotherapeut en de tandarts?

Stel je een oudere patiënt voor die bij de fysiotherapeut komt voor valpreventie.

Er wordt gewerkt aan spierkracht, loopsnelheid, balans en het vermogen om onverwachte verstoringen op te vangen.

Allemaal terecht.

Maar tijdens het oefenen valt op dat de patiënt voortdurend met de mond open staat.

Zou het dan interessant zijn om ook eens te observeren wat er gebeurt wanneer de patiënt de lippen ontspannen sluit, mits de neusademhaling vrij en comfortabel is?

Bijvoorbeeld tijdens een eenvoudige eenbenige standtest?

Of tijdens een rustige balansopdracht?

Niet als diagnostische test met bewezen voorspellende waarde, maar als een aanvullende klinische observatie.

En stel je vervolgens een tandarts voor die bij een oudere patiënt een verminderde lipsluiting, een afwijkende tongrustpositie of chronisch openmondgedrag constateert.

Dan kan die observatie aanleiding zijn om verder te kijken naar de functie van de mond en luchtweg, en waar passend samen te werken met een orofaciaal fysiotherapeut, logopedist of andere betrokken zorgprofessional.

De fysiotherapeut kijkt naar de beweging. De tandarts kijkt naar de mond. Maar ze kijken naar hetzelfde lichaam.

Daar ligt volgens mij een belangrijke kans.

Van een interessante observatie naar een serieuze onderzoeksvraag

We moeten niet de fout maken om op basis van een aantal kleine onderzoeken te concluderen dat lipsluitingstraining vallen voorkomt.

Daarvoor ontbreekt op dit moment overtuigend bewijs.

Ook moeten we onderscheid blijven maken tussen mondademhaling, een geopende onderkaak, verminderde lipsluitkracht en het actief op elkaar klemmen van de tanden.

Het zijn verschillende fysiologische omstandigheden, die niet zomaar met elkaar vergeleken kunnen worden.

Maar er is inmiddels voldoende aanleiding om de relatie tussen mond-kaakfunctie en houdingscontrole serieus te onderzoeken.

Wat gebeurt er bijvoorbeeld met de balans van ouderen wanneer zij hun lippen ontspannen sluiten?

Is er een verschil tussen mensen die gewoonlijk door hun mond ademen en mensen die comfortabel door hun neus ademen?

En zou gerichte training van orofaciale functies op termijn een zinvolle aanvulling kunnen vormen op bestaande valpreventieprogramma’s?

Dat zijn vragen waarop we nog geen definitief antwoord hebben.

Maar juist daarom zijn ze interessant.

Misschien moeten we bij valpreventie wat hoger kijken

Ik vind het fascinerend hoeveel systemen worden beïnvloed door iets wat we de hele dag doen: ademen.

En hoe de anatomische voorwaarden voor die ademhaling verbonden zijn met andere functies van ons lichaam.

We trainen de benen om sterker te worden.

We trainen het evenwicht om stabieler te worden.

We trainen de aandacht om sneller te reageren.

Maar misschien vergeten we soms om ook naar de mond te kijken.

Niet omdat een gesloten mond de oplossing is voor valproblematiek.

Wel omdat de mond-kaakregio onderdeel is van het complexe systeem waarmee wij ons lichaam aansturen.

Dus de volgende keer dat je een patiënt op één been laat staan, kijk dan ook eens naar de mond.

Misschien zie je iets wat je eerder over het hoofd hebt gezien.

En misschien begint daar wel een mooi gesprek tussen de fysiotherapeut en de tandarts.

Want ons lichaam functioneert niet in afzonderlijke onderdelen. En onze ademhaling al helemaal niet.


Wetenschappelijke literatuur

  1. Yoshida et al. (2015). Onderzoek naar mondpositie en eenbenige stand bij 107 gezonde ouderen. PubMed
  2. Iqbal et al. (2015). Onderzoek naar verschillende kaakposities en houdingsstabiliteit. Volledige publicatie
  3. Influence of controlled masticatory muscle activity on dynamic reactive balance (2021). PubMed
  4. Bracco et al. (2004). Onderzoek naar onderkaakpositie en posturale controle. PubMed
  5. Onderzoek naar mondademhaling en balans bij kinderen (2016). PubMed
  6. Onderzoek naar lipsluitingstraining bij oudere vrouwen (2021). PubMed

Over de auteur

Leer nu alles over ademfysiologie en maak het verschil in jouw vakgebied!

Er is werk aan de winkel. De ademhaling verdient meer tijd en aandacht in verschillende werkvelden om prestaties, slaap en kwaliteit van leven te vergroten en afhankelijk van medicatie daar waar mogelijk te verminderen. In de theoretische leergang verkrijg je diepgaande kennis over de ademhaling en hoe je disfunctioneel ademhalen professioneel kunt testen, meten en aanpakken.

Verder lezen?

Bekijk hieronder de meest recente publicaties. Of klik hier voor alle berichten inclusief een filteroptie. 

We trainen ouderen om niet te vallen. Maar kijken we ooit naar hun mond?

Wat als een belangrijk onderdeel van onze balans zich bevindt op een plek waar fysiotherapeuten zelden naar kijken, maar tandartsen dagelijks? We trainen spierkracht. We ...

Twee dagen in de wereld van de ademfysiologie: hoeveel weet jij eigenlijk van je eigen ademhaling?

Wat gebeurt er als je bewegingsspecialisten, mondzorgprofessionals, zorgverleners, lifestylespecialisten en ademliefhebbers twee dagen bij elkaar brengt om iets te onderzoeken wat we allemaal zo’n 20.000 ...

Niet alles wat onze aandacht trekt, verdient onze aandacht. Breathe for focus.

Wat TikTok, Instagram, Netflix en andere digitale platforms met onze concentratie doen. En waarom aandacht misschien wel een van de belangrijkste vaardigheden van onze tijd ...